Wat is Westzaan

In de periode 1811 tot 1974 was Westzaan een zelfstandige gemeente, en daarna was het qua inwonertal de kleinste deelgemeente van Zaanstad. Historisch gezien was Westzaan het hoofddorp van de vroegere Banne van Westzaan, en als zodanig is het een van de oudere nederzettingen in de streek, en ook het moederdorp voor het westen van de Zaan, dat later deel ging uitmaken van de Zaanstad gemeenten, Zaandam, Zaandijk, Koog en Wormerveer.

Westzaan

In het verleden, tot de opgraving van de Nauernasche Vaart, omvatte de Banne van Westzanen de plaatsen Krommenie, Krommeniedijk, Westknollendam, en een deel van Nauerna, onder andere. Nog eerder, in de late Middeleeuwen, maakte Westzaan, samen met Krommenie en Krommeniedijk, deel uit van het domein van de Heerlijkheid van Zaanden.

Als gevolg van het verscheiden van de adellijke eigenaars ging dit landgoed in 1397 over in het bezit van het graafschap Holland. Tussen 1729 en 1732 behoorde de Banne van Westzaan een tijdlang toe aan de baljuw van Beverwijk en stond bekend als ‘de landerijen van Blois’. Krommenie en Krommeniedijk vormden in 1634 hun eigen afzonderlijke Banne, die bekend stond als de Krommenie-Kromeniedijk Banne. In het jaar 1729 kocht het dorp Westzaan de landrechten van de Banne van de Staten van Holland voor een som van 300.000 gulden, waarmee het de duurste grondaankoop in de Nederlandse geschiedenis was. Er waren bittere teleurstellingen voor de bewoners van Westzaandam, Koog, Zaandijk en Wormerveer, dorpen in de Banne van Westzanen die qua inwonertal en economisch belang groter waren dan het moederdorp. Dat het kleine ‘dorp aan de lijn’ het grootste deel van de bestuurlijke macht behield was een bittere pil om te slikken.

Westzaan, met het Rechthuis, dat in 1641 gebouwd werd, bleef het bestuurlijke centrum. Dit bleef zo tot in de Franse tijd, en pas in 1811 kregen de Zaandamse dorpen gemeentelijke autonomie. In Westzaan kon men kiezen uit verschillende woongemeenschappen. Van zuid naar noord waren dat de Overtoom en Zuideinde, de laatste als deel van de “lijn”, de kaarsrechte, bijna vier kilometer lange lintbebouwing, de Krabbelbuurt en Kerkbuurt, beide ook deel van de “lijn”, en de Weiver en Middel, die beide deel uitmaakten van de “lijn”. Het eerste kwadrant van de Banne Westzanen werd gevormd door de combinatie van deze woongemeenschappen. Behalve Westzaandam, Koog en Zaandijk werden ook Wormerveer en Westknollendam in de groepering opgenomen.

Ondanks verzet van de bevolking van Westzanen werd het dorp op 1 januari 1974 toch in de fusie van Zaanstad opgenomen. Hoewel de stadswijken Westerkoog en Westerwatering de oostelijke horizon van de Middel zijn binnengedrongen, is de Middel er in de loop der jaren in geslaagd haar landelijke karakter te behouden. De rijksweg A8 loopt door de Middel.

In de loop van de tijd veranderde de spelling van de naam van het dorp of de bans iets. In de bronnen komen de namen Westzaanden, Wessanen, Westzaenen, en andere varianten van de naam veelvuldig voor. Hoe de naam ook gespeld wordt (er zijn twaalf verschillende variaties), de verklaring is eenvoudig door de ligging van het dorp en de banne ten westen van de Zaan. De Westzaners stonden bekend onder de bijnaam “Kroosduikers”.

De meeste Zaanse dorpen ten westen van de Zaan vielen oorspronkelijk onder de jurisdictie van het bannebestuur, en als gevolg daarvan werden hun wapenschilden afgeleid van het wapenschild van het bannebestuur. Het wapen dat door de gemeente Westzaan gebruikt werd was precies hetzelfde als dat van de Banne. Het wapen van Westzaan wordt als volgt beschreven door de Hoge Raad van Adel: 1 en 4 in rood, met een zilveren leeuw, 2 en 3 in zilver, met een rode en zilveren leeuw”.

In de inleiding werd vermeld dat de Banne Westzanen in 1634 in omvang kromp als gevolg van de afscheiding van Krommenie en Krommeniedijk, die tot stand kwam door de Nauernasche Vaart in te graven tot een afzonderlijke Banne. Assendelft werd toen gedwongen een deel van zijn land af te staan. Het is moeilijk de omvang van de oorspronkelijke banne te schatten; maar sinds 1634 is de oppervlakte ongeveer 1730 hectare, althans in het geval van de Polder Westzaan.

Toen het dorp Westzaan in 1811 zelfstandigheid als gemeente kreeg, duurde het enkele jaren voordat de precieze grenzen van de gemeente vastgesteld konden worden. Zo werd pas in de jaren 1930 de Nauernasche Vaart aangewezen als de grens tussen de gemeente Assendelft en de rest van Nederland. De gemeente Westzaan werd in 1849 gesticht en heeft een totale landoppervlakte van ruim 915 hectare. Dat omvatte het eiland Ruigoord in het IJ, dat bij Westzaan hoorde, en de rest van het IJ. De inpoldering van het IJ en het graven van het Noordzeekanaal veranderden de oppervlakte van het gemeentelijk grondoppervlak. Besloten werd de Westzaner Polder bij het drooggelegde IJ te betrekken. Westzaan is sindsdien gegroeid tot ongeveer 1050 hectare in omvang.

De Bevolking van Westzaan

Sinds het begin van de twintigste eeuw is dit aantal gestadig toegenomen: van ruim 2200 in 1900 tot 3000 in 1940 en ongeveer 4000 in 1960, bijvoorbeeld. Meer historisch kan, op grond van historische gegevens, aangenomen worden dat er aan het eind van de 15e eeuw ongeveer 500 inwoners waren. Overigens had de hele Banne in die tijd minstens viermaal zoveel inwoners als nu.

Bron: Taxi Westzaan

Deel het artikel op social media platformen

Artikelen met dezelfde categorie

Zoek nieuws artikel van het Laatste Nieuws